Το Χρονικό της Επταετίας: Από τα Τανκς της Αθήνας στην Τραγωδία της Κύπρου

Η νύχτα της 20ής προς 21η Απριλίου 1967 άλλαξε την πορεία της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Με το πρόσχημα του «κομμουνιστικού κινδύνου», μια ομάδα μεσαίων αξιωματικών του στρατού έβγαλε τα τανκς στους δρόμους της Αθήνας, καταλύοντας τη δημοκρατία για επτά χρόνια.

Ας δούμε τα επιβεβαιωμένα ιστορικά στοιχεία πίσω από το προσκήνιο, τις επιπτώσεις της δικτατορίας και τον πραγματικό της ρόλο στην εθνική τραγωδία της Κύπρου.

Γιατί έγινε το πραξικόπημα και ποιοι ενεπλάκησαν;

Το πραξικόπημα δεν έγινε σε πολιτικό κενό. Η Ελλάδα βρισκόταν ήδη σε βαθιά πολιτική κρίση από το 1965 (τα γνωστά Αποστατικά ή Ιουλιανά), μετά τη διαφωνία του βασιλιά Κωνσταντίνου με τον εκλεγμένο πρωθυπουργό Γεώργιο Παπανδρέου, που οδήγησε σε διαδοχικές αδύναμες κυβερνήσεις. Οι εκλογές είχαν προγραμματιστεί για τον Μάιο του 1967 και η νίκη της Ένωσης Κέντρου (με τη στήριξη της Αριστεράς) θεωρούνταν σχεδόν βέβαιη.

Οι πρωταγωνιστές

• Η Τριανδρία: οι βασικοί οργανωτές ήταν ο συνταγματάρχης Γεώργιος Παπαδόπουλος (ο εγκέφαλος), ο ταξίαρχος Στυλιανός Παττακός (που κίνησε τα τανκς από το Γουδί) και ο συνταγματάρχης Νικόλαος Μακαρέζος (ο οικονομικός εγκέφαλος).
• Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος Β′: αν και αιφνιδιάστηκε (καθώς το παλάτι σχεδίαζε δικό του, «βασιλικό» πραξικόπημα με ανώτατους στρατηγούς), τελικά υπέγραψε τον διορισμό της κυβέρνησης των συνταγματαρχών, νομιμοποιώντας την. Τον Δεκέμβριο του 1967 προσπάθησε να κάνει αντικίνημα για να τους ανατρέψει, απέτυχε και διέφυγε στο εξωτερικό.
• Ο ρόλος των ΗΠΑ: οι Ηνωμένες Πολιτείες (και η CIA) γνώριζαν ότι επίκειται πραξικόπημα στην Ελλάδα λόγω του Ψυχρού Πολέμου, αλλά αιφνιδιάστηκαν από την ομάδα του Παπαδόπουλου. Ωστόσο, η αμερικανική κυβέρνηση γρήγορα αποδέχτηκε και στήριξε το καθεστώς, καθώς η χούντα εξασφάλιζε τα συμφέροντα του ΝΑΤΟ στην περιοχή και ήταν φανατικά αντικομμουνιστική.

Τα επιβεβαιωμένα αρνητικά της δικτατορίας

Η επταετία άφησε βαθιές πληγές στην κοινωνία και την πολιτική ζωή. Τα σημαντικότερα καταγεγραμμένα αρνητικά περιλαμβάνουν:

• Κατάλυση των ελευθεριών: το Σύνταγμα ανεστάλη. Πολιτικά κόμματα απαγορεύτηκαν, η Βουλή έκλεισε και επιβλήθηκε αυστηρή λογοκρισία στον τύπο, τη μουσική και τις τέχνες.
• Διώξεις, εξορίες και βασανιστήρια: χιλιάδες πολίτες (κυρίως αριστεροί, αλλά και δεξιοί δημοκράτες) συνελήφθησαν. Πολλοί εξορίστηκαν σε ξερονήσια όπως η Γυάρος και η Λέρος. Το διαβόητο ΕΑΤ-ΕΣΑ έγινε συνώνυμο των φρικτών βασανιστηρίων.

Η Γυάρος, ένα από τα ξερονήσια όπου εξορίζονταν οι αντιφρονούντες. (Olaf Tausch, CC BY 3.0, μέσω Wikimedia Commons)

• Οικονομική κακοδιαχείριση: παρά τον μύθο της «υγιούς οικονομίας», η χούντα άφησε πίσω της τεράστιο εξωτερικό χρέος. Τα τελευταία χρόνια του καθεστώτος (1973–1974) χαρακτηρίστηκαν από καλπάζοντα πληθωρισμό και σκάνδαλα (όπως το περίφημο σκάνδαλο με τα σαπισμένα κρέατα).

Υπήρξαν «θετικά»; (Η ιστορική πραγματικότητα)

Το καθεστώς χρησιμοποίησε έντονη προπαγάνδα για να δείξει έργο. Ιστορικά, υπήρξαν κάποια μέτρα που αναγνωρίστηκαν τότε ως ανακουφιστικά, αλλά είχαν μακροπρόθεσμο κόστος:

• Διαγραφή αγροτικών χρεών: το 1968 ο Παπαδόπουλος διέγραψε τα χρέη των αγροτών προς την Αγροτική Τράπεζα. Αυτό του χάρισε δημοτικότητα στην επαρχία, αλλά επιβάρυνε σημαντικά τον κρατικό προϋπολογισμό.
• Έργα υποδομής: έγινε επέκταση του οδικού δικτύου, ηλεκτροδότηση απομακρυσμένων χωριών και τουριστική ανάπτυξη. Ωστόσο, πολλά από αυτά τα έργα δίνονταν με απευθείας αναθέσεις σε «φίλους» του καθεστώτος, εντείνοντας τη διαφθορά.

Το Κυπριακό: ποια η ευθύνη του Παπαδόπουλου και τι συνέβη;

Εδώ υπάρχει μια κρίσιμη ιστορική λεπτομέρεια που συχνά συγχέεται. Η τουρκική εισβολή στην Κύπρο (Αττίλας) τον Ιούλιο του 1974 δεν έγινε επί Παπαδόπουλου.

Ο Παπαδόπουλος είχε ήδη ανατραπεί τον Νοέμβριο του 1973 (μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου) από τον ακόμη πιο σκληροπυρηνικό ταξίαρχο Δημήτριο Ιωαννίδη (τον «αόρατο δικτάτορα»). Ωστόσο, ο Παπαδόπουλος φέρει τεράστια έμμεση ευθύνη για την αποδυνάμωση της Κύπρου, ενώ η χούντα του Ιωαννίδη φέρει την άμεση ευθύνη.

Διαδηλωτές έξω από το Πολυτεχνείο, στην οδό Πατησίων, Νοέμβριος 1973. (Άγνωστος δημιουργός, CC BY-SA 4.0, μέσω Wikimedia Commons)

Πώς οδηγηθήκαμε στην καταστροφή:

• Η απόσυρση της Ελληνικής Μεραρχίας (1967): το πρώτο μεγάλο σφάλμα του Παπαδόπουλου. Μετά από μια κρίση στην Κύπρο (τα γεγονότα της Κοφίνου), ο Παπαδόπουλος υπέκυψε στις πιέσεις της Τουρκίας και των ΗΠΑ και απέσυρε την ελληνική μεραρχία στρατού που είχε στείλει κρυφά ο Γεώργιος Παπανδρέου για να προστατεύει το νησί. Αυτό άφησε την Κύπρο στρατιωτικά γυμνή.
• Η υπονόμευση του Μακαρίου: η χούντα του Παπαδόπουλου έβλεπε τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο (Πρόεδρο της Κύπρου) ως «κόκκινο ιερέα» επειδή κρατούσε αδέσμευτη πολιτική και είχε σχέσεις με την ΕΣΣΔ. Ίδρυσε και στήριξε την τρομοκρατική οργάνωση ΕΟΚΑ Β′ στην Κύπρο για να τον πολεμήσει.
• Το μοιραίο πραξικόπημα (15 Ιουλίου 1974): ο διάδοχος του Παπαδόπουλου, ο Ιωαννίδης, έκανε το τελικό βήμα τρέλας: διέταξε πραξικόπημα στην Κύπρο για να ανατρέψει και να δολοφονήσει τον Μακάριο. Ο Μακάριος διέφυγε, αλλά το πραξικόπημα έδωσε στην Τουρκία το νομικό πρόσχημα που έψαχνε εδώ και χρόνια για να επέμβει ως «εγγυήτρια δύναμη».
• Η εισβολή (20 Ιουλίου 1974): πέντε μέρες μετά, η Τουρκία εισέβαλε στην Κύπρο. Η επιστράτευση που κήρυξε η χούντα στην Ελλάδα ήταν ένα απόλυτο οργανωτικό χάος, αποδεικνύοντας ότι το καθεστώς, παρά τα μεγάλα λόγια, είχε διαλύσει το αξιόμαχο των ενόπλων δυνάμεων.

Η χρονική διαδρομή της επταετίας

• 21 Απριλίου 1967 — Το πραξικόπημα: ο Παπαδόπουλος και οι συνεργάτες του καταλαμβάνουν την εξουσία. Αναστέλλονται οι δημοκρατικές ελευθερίες.
• Νοέμβριος 1967 — Απομάκρυνση της Ελληνικής Μεραρχίας: η χούντα αποσύρει τα ελληνικά στρατεύματα από την Κύπρο, αφήνοντας το νησί εκτεθειμένο.
• Νοέμβριος 1973 — Η εξέγερση του Πολυτεχνείου: οι φοιτητές ξεσηκώνονται. Η αιματηρή καταστολή κλονίζει την εικόνα της «φιλελευθεροποίησης» που προσπαθούσε να δείξει ο Παπαδόπουλος.
• 25 Νοεμβρίου 1973 — Ανατροπή Παπαδόπουλου από τον Ιωαννίδη: ο Δημήτριος Ιωαννίδης ανατρέπει τον Παπαδόπουλο με νέο εσωτερικό πραξικόπημα, επιβάλλοντας ακόμα πιο σκληρό καθεστώς.
• Ιούλιος 1974 — Πραξικόπημα στην Κύπρο & τουρκική εισβολή: η χούντα του Ιωαννίδη ανατρέπει τον Μακάριο. Ακολουθεί η τουρκική εισβολή και η κατάρρευση της δικτατορίας στην Ελλάδα (Μεταπολίτευση).

Το τελικό συμπέρασμα

Ο Γεώργιος Παπαδόπουλος άνοιξε τον ασκό του Αιόλου. Αν και δεν ήταν ο ίδιος στην εξουσία όταν έγινε η εισβολή, το δικό του καθεστώς αποδυνάμωσε στρατιωτικά την Κύπρο, δίχασε τον ελληνισμό και έστρωσε το χαλί για την καταστροφή του 1974.

Πηγές εικόνων

• Έμβλημα της χούντας — April21st (poster), public domain, μέσω Wikimedia Commons.
• Πολυτεχνείο, 1973 — άγνωστος δημιουργός, CC BY-SA 4.0, μέσω Wikimedia Commons.
• Γυάρος — Olaf Tausch, CC BY 3.0, μέσω Wikimedia Commons.