Γιατί οι ΗΠΑ έριξαν τις ατομικές βόμβες στην Ιαπωνία

Τον Αύγουστο του 1945, οι Ηνωμένες Πολιτείες έριξαν δύο ατομικές βόμβες στις ιαπωνικές πόλεις Χιροσίμα (6 Αυγούστου) και Ναγκασάκι (9 Αυγούστου). Η ρίψη των βομβών Little Boy και Fat Man προκάλεσε τον ακαριαίο και οδυνηρό θάνατο περίπου 150.000–246.000 ανθρώπων, στη συντριπτική τους πλειονότητα αμάχων.

Τα μανιτάρια καπνού πάνω από Χιροσίμα (αριστερά) και Ναγκασάκι (δεξιά), 1945 — George R. Caron / Charles Levy · Public domain · μέσω Wikimedia Commons

Η απόφαση να χρησιμοποιηθούν τα πρώτα πυρηνικά όπλα στην ιστορία παραμένει ένα από τα πιο φορτισμένα ζητήματα της σύγχρονης εποχής, εκεί όπου διασταυρώνονται η στρατιωτική σκοπιμότητα, οι πολιτικοί υπολογισμοί και η ανθρώπινη τραγωδία.

Το Σχέδιο Μανχάταν και η φυσική των όπλων

Οι βόμβες ήταν προϊόν του Σχεδίου Μανχάταν (Manhattan Project), ενός άκρως απόρρητου ερευνητικού προγράμματος υπό την επιστημονική διεύθυνση του φυσικού Ρόμπερτ Οπενχάιμερ και τη στρατιωτική διοίκηση του στρατηγού Λέσλι Γκρόουβς. Το πρόγραμμα ανέπτυξε δύο διαφορετικούς τύπους όπλων:

1. Little Boy (ουράνιο-235): ρίφθηκε στη Χιροσίμα. Χρησιμοποιούσε μια απλή διάταξη τύπου πυροβόλου (gun-type), που εκτόξευε ένα υποκρίσιμο βλήμα ουρανίου-235 μέσα σε έναν υποκρίσιμο στόχο, ώστε να σχηματιστεί υπερκρίσιμη μάζα και να ξεκινήσει η αλυσιδωτή πυρηνική αντίδραση.
2. Fat Man (πλουτώνιο-239): ρίφθηκε στο Ναγκασάκι. Το πλουτώνιο δεν μπορεί να πυροδοτηθεί με τη μέθοδο του πυροβόλου, γιατί υφίσταται αυθόρμητη σχάση πολύ γρήγορα και θα προκαλούσε πρόωρη, ασθενική έκρηξη (fizzle). Γι' αυτό χρησιμοποιούσε έναν πολύ πιο περίπλοκο σχεδιασμό ενδόρρηξης (implosion): μια σφαίρα πλουτωνίου-239 περιβαλλόταν από εκρηκτικούς «φακούς» που πυροδοτούνταν ταυτόχρονα και τη συμπίεζαν σε κρίσιμη πυκνότητα.

Η επίσημη στρατιωτική δικαιολογία

Η επίσημη εξήγηση, όπως την παρουσίασαν ο πρόεδρος Χάρι Τρούμαν και ο υπουργός Πολέμου Χένρι Στίμσον, ήταν καθαρά στρατιωτική:

• Οι Σύμμαχοι ετοίμαζαν την Επιχείρηση Downfall, μια τεράστια αποβατική εισβολή στα κυρίως ιαπωνικά νησιά.
• Με βάση τη λυσσαλέα αντίσταση που είχαν συναντήσει στην Ίβο Τζίμα και την Οκινάουα, οι στρατιωτικοί επιτελείς υπολόγιζαν ότι μια χερσαία εισβολή θα κόστιζε εκατοντάδες χιλιάδες ζωές Συμμάχων και πιθανότατα εκατομμύρια απώλειες στην ιαπωνική πλευρά.
• Σύμφωνα μ' αυτή την οπτική, οι ατομικές βόμβες ήταν ένα αναγκαίο μέτρο για να εξαναγκαστεί η Ιαπωνία σε άμεση, άνευ όρων παράδοση και να τελειώσει γρήγορα ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος.

Η αμφισβητούμενη εκδοχή: η «ατομική διπλωματία» και ο σοβιετικός παράγοντας

Πολλοί ιστορικοί, με πιο γνωστό τον Γκαρ Άλπεροβιτς, υποστηρίζουν ότι η στρατιωτική αναγκαιότητα ήταν δευτερεύουσα, και προτείνουν μια ανάγνωση που στηρίζεται στη γεωπολιτική σκακιέρα:

• Η Διακήρυξη του Πότσδαμ: τον Ιούλιο του 1945 οι Σύμμαχοι εξέδωσαν τη Διακήρυξη του Πότσδαμ, απαιτώντας την άνευ όρων παράδοση της Ιαπωνίας. Ο πρωθυπουργός Καντάρο Σουζούκι απάντησε με τον όρο mokusatsu (κατά λέξη «σκοτώνω με τη σιωπή» ή «αγνοώ επιδεικτικά»), που οι ΗΠΑ ερμήνευσαν ως απόρριψη.
• Η σοβιετική εισβολή στη Μαντζουρία: στη Διάσκεψη της Γιάλτας, ο Ιωσήφ Στάλιν είχε υποσχεθεί να μπει στον πόλεμο κατά της Ιαπωνίας ακριβώς τρεις μήνες μετά την ήττα της Γερμανίας. Στις 9 Αυγούστου 1945, ο Σοβιετικός Στρατός εξαπέλυσε μια μαζική αιφνιδιαστική εισβολή στην κατεχόμενη από τους Ιάπωνες Μαντζουρία (Επιχείρηση «Καταιγίδα του Αυγούστου»).
• Η απόφαση της παράδοσης: πολλοί ιστορικοί υποστηρίζουν ότι η είσοδος της ΕΣΣΔ στον πόλεμο και η ραγδαία κατάρρευση της Στρατιάς Κουαντούνγκ έπαιξαν μεγαλύτερο ρόλο στην παράδοση της Ιαπωνίας απ' ό,τι οι ίδιες οι βόμβες, αφού έσβησαν κάθε ελπίδα του Τόκιο για μια διαμεσολαβημένη ειρήνη μέσω της Μόσχας.
• Ατομική διπλωματία: σύμφωνα μ' αυτή την άποψη, οι ΗΠΑ χρησιμοποίησαν τις βόμβες κυρίως για να επιδείξουν το πυρηνικό τους μονοπώλιο στη Σοβιετική Ένωση, ελπίζοντας να περιορίσουν τη σοβιετική επιρροή στην Ασία και να εξασφαλίσουν πλεονεκτική θέση στον Ψυχρό Πόλεμο που ερχόταν.

Η ανθρώπινη κληρονομιά

Όποια κι αν ήταν τα γεωπολιτικά κίνητρα, το ανθρώπινο κόστος ήταν συντριπτικό. Μετά την αρχική έκρηξη ακολούθησε ο αργός, βασανιστικός θάνατος από την ακτινική νόσο (οξύ σύνδρομο ακτινοβολίας) και τα θερμικά εγκαύματα. Σήμερα στη Χιροσίμα, ο Θόλος Γκενμπάκου (Genbaku Dome) — το μοναδικό κτίριο που έμεινε όρθιο κοντά στο επίκεντρο της έκρηξης — στέκει ως ένα συγκλονιστικό μνημείο που μας θυμίζει την ανάγκη για παγκόσμια ειρήνη και πυρηνικό αφοπλισμό.