Η Νύχτα των Μεγάλων Μαχαιριών της Αθήνας: Πώς η «Αποστασία» του '65 Έστρωσε το Χαλί στα Τανκς
Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία ενός έθνους όπου η πολιτική παύει να είναι μια βαρετή συζήτηση γραφειοκρατών και μετατρέπεται σε ένα σκοτεινό, καθηλωτικό θρίλερ γεμάτο προδοσίες, μυστικές διαπραγματεύσεις, ίντριγκες στα ανάκτορα και λαϊκές εξεγέρσεις στους δρόμους.
Για τη νεότερη Ελλάδα, αυτή η στιγμή ήταν το καλοκαίρι του 1965.
Η λέξη «Αποστασία» (ή τα περίφημα «Ιουλιανά») δεν περιγράφει απλώς μια κυβερνητική κρίση. Ήταν η στιγμή που το πολιτικό σύστημα αυτοπυροβολήθηκε στο κεφάλι, απαξιώθηκε στα μάτια των πολιτών και άνοιξε διάπλατα την πόρτα στον «Αττίλα» και τη Δικτατορία.
Ο Γεώργιος Παπανδρέου, ο «Γέρος της Δημοκρατίας».
Η Εκρηκτική Μαγιά: Ένας Γέρος Πολιτικός, ένας Νεαρός Βασιλιάς κι ένας Στρατός εκτός Ελέγχου
Για να καταλάβουμε το δράμα, πρέπει να δούμε το σκηνικό. Η Ελλάδα του 1964 προσπαθεί ακόμα να εξορκίσει τα φαντάσματα του Εμφυλίου Πολέμου. Στην εξουσία βρίσκεται ο Γεώργιος Παπανδρέου, ο «Γέρος της Δημοκρατίας», επικεφαλής της Ένωσης Κέντρου. Έχει μόλις σαρώσει στις εκλογές με το μυθικό 52,7% των ψήφων. Ο λαός διψάει για εκδημοκρατισμό, ελευθερία και κοινωνική ανάσα.
Όμως, η πραγματική εξουσία δεν βρίσκεται στο Κοινοβούλιο. Βρίσκεται στο Παλάτι, όπου βασιλεύει ο μόλις 25 ετών Βασιλιάς Κωνσταντίνος Β΄, και στις ηγεσίες των Ενόπλων Δυνάμεων, οι οποίες θεωρούν τον εαυτό τους «ιδιοκτήτη» του κράτους και θεματοφύλακα του αντικομμουνισμού.
Ο Βασιλιάς Κωνσταντίνος Β΄ με τη Βασίλισσα Άννα-Μαρία.
Η θρυαλλίδα πυροδοτείται όταν ο Παπανδρέου αποφασίζει να κάνει το αυτονόητο για έναν εκλεγμένο Πρωθυπουργό: να αναλάβει ο ίδιος το Υπουργείο Εθνικής Αμύνης για να ελέγξει τις παρακρατικές ακροδεξιές ομάδες μέσα στο στράτευμα.
Ο νεαρός Βασιλιάς αρνείται. Για το Παλάτι, ο Στρατός είναι δικός του μαγαζί. Η σύγκρουση δεν είναι πλέον πολιτική· είναι μια μάχη για το ποιος κυβερνά αυτόν τον τόπο.
15 Ιουλίου 1965: Το Βασιλικό Πραξικόπημα και το «Σχέδιο Νόβας»
Μετά από μια σειρά οργισμένων επιστολών που ανταλλάσσουν Παπανδρέου και Κωνσταντίνος, ο Πρωθυπουργός μεταβαίνει στα ανάκτορα. Δηλώνει πως αν δεν μπορεί να επιλέξει τους υπουργούς της κυβέρνησής του, θα παραιτηθεί.
Ο Κωνσταντίνος δεν χάνει δευτερόλεπτο. Πριν καν ο Παπανδρέου επιστρέψει στο γραφείο του για να συντάξει την παραίτησή του, το Παλάτι έχει ήδη έτοιμο τον αντικαταστάτη του: τον Πρόεδρο της Βουλής, Γεώργιο Αθανασιάδη-Νόβα.
Πώς όμως θα κυβερνούσε ο Νόβας χωρίς την πλειοψηφία της Βουλής; Εδώ μπαίνει στο παιχνίδι η «εξαγορά συνειδήσεων».
Τις επόμενες εβδομάδες, η Αθήνα μετατρέπεται σε ένα ανατολίτικο παζάρι. Βουλευτές της Ένωσης Κέντρου χρηματίζονται, τάζονται υπουργικές καρέκλες, διορισμοί και προνόμια. Ο ένας μετά τον άλλο, στελέχη της παράταξης Παπανδρέου «αποσκιρτούν» (αποστατούν) για να σχηματίσουν κυβέρνηση με τη στήριξη της δεξιάς ΕΡΕ.
Ανάμεσα στους πρωταγωνιστές αυτού του παρασκηνίου, ξεχωρίζει μια φιγούρα που θα σημαδέψει την ελληνική πολιτική για δεκαετίες: ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, ο οποίος θεωρήθηκε ο βασικός αρχιτέκτονας και «εγκέφαλος» της διάσπασης του Κέντρου.
Το Ιστορικό Παράδοξο: Η πρώτη κυβέρνηση των Αποστατών υπό τον Νόβα ήταν τόσο γελοιοποιημένη που έμεινε στην ιστορία ως «Κυβέρνηση Νόβα-Γαργάλατα», από ένα σατιρικό ποίημα της εποχής. Έπεσε στη Βουλή μέσα σε λίγες μέρες, αλλά το Παλάτι συνέχισε να ορκίζει τη μία κυβέρνηση μαριονέτα μετά την άλλη.
«Δεν σε θέλει ο λαός, πάρ' τη μάνα σου και μπρος!»
Ενώ στο παρασκήνιο μοιράζονταν υπουργεία, στους δρόμους της Αθήνας ξεσπούσε μια πραγματική λαϊκή επανάσταση. Για 70 συνεχόμενες μέρες, εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες διαδηλώνουν. Η πρωτεύουσα μυρίζει δακρυγόνα και καμένο ασφάλτινο οδόστρωμα.
Τα συνθήματα δονούν την ατμόσφαιρα:
- «Σηκώσου Γέρο να μας δεις!»
- «Μητσοτάκη κάθαρμα!»
- «Ο Βασιλιάς να πάρει τη μαμά του (τη Βασιλισσομήτορα Φρειδερίκη) και να φύγει!»
Στις 21 Ιουλίου, η αστυνομική βία φτάνει στο ζενίθ. Ο 22χρονος φοιτητής Σωτήρης Πέτρουλας πέφτει νεκρός στη διασταύρωση Σταδίου και Λεωφόρου Πανεπιστημίου. Η κηδεία του μετατρέπεται σε μια από τις μεγαλύτερες λαϊκές διαδηλώσεις στην ιστορία της χώρας, με τον Μίκη Θεοδωράκη να γράφει γι' αυτόν το θρυλικό τραγούδι: «Σωτήρη Πέτρουλα, σε πήρε ο Λαμπράκης, σε πήρε η Λευτεριά...».
Η Τραγική Κληρονομιά: Από την Αποστασία στη Χούντα
Η τρίτη κατά σειρά κυβέρνηση αποστατών, υπό τον Στέφανο Στεφανόπουλο, κατάφερε τελικά να πάρει ψήφο εμπιστοσύνης το φθινόπωρο του 1965. Όμως η ζημιά είχε ήδη γίνει.
- Η απαξίωση της Δημοκρατίας: Ο ελληνικός λαός είδε τη θέλησή του (το 52,7%) να πετιέται στα σκουπίδια για χάρη των ανακτορικών παιχνιδιών. Η εμπιστοσύνη στους θεσμούς διαλύθηκε.
- Το τυφλό μίσος: Η πολιτική ζωή της χώρας δηλητηριάστηκε από έναν ακραίο διχασμό.
- Το στρώσιμο του χαλιού στους Συνταγματάρχες: Βλέποντας την πολιτική αστάθεια και καταλαβαίνοντας ότι αν γίνονταν ξανά εκλογές ο Παπανδρέου θα σάρωνε, η ομάδα των επίορκων αξιωματικών υπό τον Γεώργιο Παπαδόπουλο βρήκε το πεδίο απόλυτα ελεύθερο.
Τα ξημερώματα της 21ης Απριλίου 1967, τα τανκς βγήκαν στους δρόμους. Η δημοκρατία στην Ελλάδα δεν κατέρρευσε σε μία νύχτα· είχε ήδη τραυματιστεί θανάσιμα τα Ιουλιανά του '65.
Το Δίδαγμα
Η Αποστασία του 1965 παραμένει το πιο διδακτικό μάθημα της σύγχρονης πολιτικής μας ιστορίας. Υπενθυμίζει με τον πιο σκληρό τρόπο τι συμβαίνει όταν η αλαζονεία της εξουσίας, η περιφρόνηση της λαϊκής ετυμηγορίας και οι σκοτεινοί συμβιβασμοί υπερισχύουν των δημοκρατικών θεσμών. Ήταν η στιγμή που η Ελλάδα έχασε την ευκαιρία της να γίνει μια σύγχρονη ευρωπαϊκή δημοκρατία — με ένα τίμημα που το πλήρωσε ακριβά τα χρόνια που ακολούθησαν.
Φωτογραφίες: εξώφυλλο, άγνωστος φωτογράφος, CC BY-SA 3.0· Βασιλιάς Κωνσταντίνος Β΄ & Βασίλισσα Άννα-Μαρία, Allan Warren, CC BY-SA 3.0 — μέσω Wikimedia Commons